AKCİĞERLERİN MANTAR HASTALIKLARI
Soluduğumuz havada, toprakta, bitkilerde ve çürüyen organik maddelerde milyonlarca mantar sporu bulunur. Sağlıklı bir bağışıklık sistemine ve normal akciğer yapısına sahip bireyler, bu sporları her gün solusalar bile genellikle hasta olmazlar. Ancak bağışıklık sistemi çöktüğünde veya akciğerde önceden kalma bir hasar (örneğin veremden kalan bir boşluk veya KOAH) varsa, bu mantarlar akciğere yerleşip çoğalmaya başlar.
Klinik pratiğimizde en sık karşılaştığımız akciğer mantarı türleri şunlardır:
- Aspergilloz (Aspergillus türleri): Akciğer mantar enfeksiyonlarının en yaygın nedenidir. Üç farklı klinik tablo yaratabilir:
- Alerjik Bronkopulmoner Aspergilloz (ABPA): Astım ve kistik fibrozis hastalarında görülen alerjik bir reaksiyondur.
- Aspergilloma (Mantar Topu): Akciğerde önceden var olan bir kavitasyonun (boşluğun) içine mantarların yerleşip bir yumak oluşturmasıdır.
- İnvaziv Aspergilloz: Bağışıklığı çok düşük (lösemi, kemoterapi gören veya organ nakli olmuş) hastalarda mantarın doğrudan kan damarlarını işgal ettiği, çok ağır ve ölümcül seyredebilen formdur.
- Pneumocystis Pnömonisi (PCP/PJP - Pneumocystis jirovecii): Genellikle HIV/AIDS hastalarında, kortizon veya bağışıklık baskılayıcı ilaç kullananlarda ortaya çıkan çok ciddi, fırsatçı bir mantar zatürresidir.
- Mukormikoz (Kara Mantar): Özellikle kontrolsüz diyabet (şeker) hastalarında ve bağışıklığı aşırı baskılanmış kişilerde görülen, dokuları çok hızlı tahrip eden agresif bir enfeksiyondur.
- Endemik Mantarlar: Histoplazmoz, Koksidiyoidomikoz gibi sadece belirli coğrafi bölgelerde (özellikle Amerika kıtasında) toprakta bulunan ve sağlıklı insanları da hasta edebilen mantarlardır.
Bulgular ve Belirtiler
Akciğer mantar enfeksiyonlarının bulguları genellikle bakteriyel zatürre (pnömoni) veya tüberküloz (verem) ile büyük benzerlik gösterir. Bu durum, tanının gecikmesindeki en büyük faktördür. Klasik antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen hastalarda her zaman mantar enfeksiyonlarından şüpheleniriz.
Polikliniğimizde en sık gözlemlediğimiz bulgular şunlardır:
- İnatçı ve Kuru Öksürük: Klasik tedavilere yanıt vermeyen, uzun süredir devam eden öksürük.
- Kan Tükürme (Hemoptizi): Özellikle Aspergilloma (mantar topu) vakalarında, mantarın damar duvarını aşındırması sonucu öksürükle birlikte taze kan gelmesi en tipik ve acil müdahale gerektiren bulgudur.
- Nefes Darlığı (Dispne): Özellikle Pneumocystis Pnömonisinde aniden veya yavaş yavaş gelişen şiddetli havasızlık hissi.
- Ateş ve Gece Terlemeleri: Bakteriyel enfeksiyonlara benzer şekilde seyreden, antibiyotiğe rağmen düşmeyen ateş.
- Göğüs Ağrısı: Mantarın akciğer zarına (plevra) veya damarlara ilerlediği durumlarda derin nefes alırken hissedilen batma tarzı ağrı.
- Alerjik Bulgular: ABPA (Alerjik Aspergilloz) vakalarında hırıltılı solunum (wheezing) ve astım ataklarının şiddetlenmesi.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Akciğerde mantar enfeksiyonu şüphesi, göğüs hastalıkları pratiğinde çok titiz bir "dedektiflik" çalışması gerektirir. Sadece klinik bulgular yetmez, mantarın varlığını modern testlerle kanıtlamamız şarttır:
- Yüksek Çözünürlüklü Akciğer Tomografisi (HRCT): Radyoloji, mantar tanısında ilk büyük adımdır. Tomografide mantar topunun görülmesi, Halo bulgusu (lezyon etrafında buzlu cam görünümü) veya Hava Hilali bulgusu (air crescent sign) invaziv aspergilloz için çok tipik işaretlerdir.
- Bronkoskopi ve BAL (Bronkoalveoler Lavaj): Tanıdaki en değerli silahımızdır. İnce, kameralı bir tüple solunum yollarına girerek akciğerin derinliklerindeki enfekte bölgeyi özel bir sıvı ile yıkarız (Lavage). Alınan bu sıvı mikrobiyoloji ve patoloji laboratuvarlarına gönderilerek doğrudan mantar hücreleri aranır.
- Kan Biyobelirteç Testleri: Kanda mantar hücre duvarı yapı taşlarının aranmasıdır. Özellikle Galaktomannan Antijeni (Aspergillus için) ve Beta-D-Glukan testleri, henüz hastalık ilerlemeden kanda mantar varlığını saptamamızı sağlar.
- Balgam ve Kültür Testleri: Hastanın balgamında mantarın özel besiyerlerinde üretilerek adının (türünün) ve hangi ilaca duyarlı olduğunun saptanması işlemidir.
- Akciğer Biyopsisi: Diğer yöntemlerle tanı konulamayan durumlarda, altın standart olarak doğrudan hastalıklı dokudan parça alınarak mikroskop altında incelenmesidir.
Tedavi Yöntemleri
Mantar enfeksiyonlarının tedavisi bakteriyel enfeksiyonlardan tamamen farklıdır. Klasik antibiyotikler mantarlara etki etmez. Mantarın türüne, hastalığın akciğerdeki yaygınlığına ve hastanın bağışıklık sisteminin durumuna göre spesifik, uzun soluklu bir tedavi planı çıkarıyoruz.
1.Antifungal (Mantar Karşıtı) İlaç Tedavisi
Hastanın durumuna göre ağızdan (tablet) veya hastaneye yatış gerektiren durumlarda damar yoluyla (IV) uygulanan özel ve güçlü ilaçlardır.
- Aspergilloz vakalarında ilk seçenek genellikle yeni nesil triazol grubu olan Vorikonazol veya İtrakonazol'dür.
- Çok ağır, hayatı tehdit eden invaziv mantar enfeksiyonlarında ve Mukormikozda Amfoterisin B veya Ekinokandin grubu ilaçlar devreye girer.
- Pneumocystis Pnömonisinde (PCP) ise tedavi mantar ilacıyla değil, spesifik bir sülfa antibiyotiği olan Trimetoprim-Sülfametoksazol (TMP-SMX) ile yüksek dozlarda yapılır.
Mantar tedavileri oldukça uzundur; duruma göre haftalar, aylar hatta bazen bağışıklık sistemi toparlanana kadar yıllarca sürebilir.
2.Cerrahi Tedavi
Tıbbi tedavinin yetersiz kaldığı spesifik durumlarda Göğüs Cerrahisi ile konsey yapılarak ameliyat kararı alınır.
- Özellikle akciğerde bir boşluğun içine yerleşmiş Mantar Topu (Aspergilloma), ilaçların o boşluğun içine işleyememesi ve hastada ölümcül kanamalara (hemoptizi) yol açma riski nedeniyle genellikle ameliyatla (rezeksiyon) çıkarılır.
- Dokuyu hızla tahrip eden lokalize Mukormikoz vakalarında da hastalıklı ölü dokuların cerrahi olarak tamamen temizlenmesi (debridman) hayati önem taşır.
3.Bağışıklık Sisteminin Desteklenmesi ve Altta Yatan Hastalığın Kontrolü
Mantar enfeksiyonlarının kök nedeni genellikle bağışıklık zafiyeti olduğu için, tedavi sürecinde hastanın diyabet regülasyonunun sağlanması, kullanılan bağışıklık baskılayıcı ilaçların (kortizon vb.) dozlarının yeniden düzenlenmesi tedavinin başarısı için şarttır.
Eğer daha önceden geçirilmiş bir akciğer hastalığınız varsa, bağışıklığınızı baskılayan ilaçlar kullanıyorsanız ve geçmeyen öksürük veya balgamınızda kan görüyorsanız bunu asla hafife almayın.